Gospodarowanie wodą w obliczu zmian klimatu – wyzwania i szanse

Zmiany klimatu nie są już odległą perspektywą, lecz codziennością, którą rolnicy obserwują na własnych polach. Coraz cieplejsze lata, krótsze zimy, mniejsza pokrywa śnieżna i coraz bardziej nierównomierne opady sprawiają, że gospodarstwa muszą radzić sobie zarówno z niedoborem, jak i nadmiarem wody. Raz gleba pęka z braku wilgoci, innym razem intensywne deszcze spływają po jej powierzchni, nie wsiąkając w głąb.

Choć w ostatnich tygodniach cała Polska, w tym Warmia i Mazury, znalazła się pod grubą warstwą śniegu, nie przeczy to wieloletnim trendom klimatycznym. Zimowe epizody z dużą pokrywą śnieżną nadal mogą się zdarzać, jednak są coraz krótsze i bardziej niestabilne.
O tym, czy obecny śnieg poprawi bilans wodny gleb, zdecyduje przede wszystkim tempo topnienia. Jeśli temperatury wzrosną gwałtownie, śnieg stopnieje szybko, a duża część wody spłynie po powierzchni, nie zdążając zasilić gleby. Może to prowadzić do erozji i lokalnych podtopień. Natomiast przy powolnym, stopniowym ociepleniu woda ma szansę wsiąknąć w glebę, uzupełniając jej zimowe zasoby, co jest szczególnie ważne po kilku suchych sezonach. Dlatego pojedynczy śnieżny epizod nie zmienia ogólnego obrazu: klimat się ociepla.

Zmiana klimatu nie tylko ma wpływ na pogodę, ale też rozregulowuje cały rolniczy kalendarz i sposób prowadzenia produkcji. Rolnictwo staje się coraz bardziej zależne od czynników trudnych do przewidzenia i kontrolowania. Jednym z kluczowych skutków ocieplenia jest przesuwanie się stref wegetacyjnych na północ, co wpływa na dobór odmian, terminy siewu i dynamikę rozwoju roślin. Wydłużający się okres wegetacyjny daje nowe możliwości, ale jednocześnie zwiększa ryzyko stresów abiotycznych takich jak susza, przegrzanie czy nagłe spadki temperatury.

Zmienia się również funkcjonowanie gleb. Wysokie temperatury przyspieszają mineralizację materii organicznej, co prowadzi do jej ubytku i pogorszenia struktury gleby. Gleby ubogie w próchnicę szybciej wysychają, są bardziej podatne na erozję i wymagają większych nakładów, aby utrzymać ich żyzność. To z kolei zwiększa koszty produkcji i obniża stabilność plonów. W wielu regionach Polski obserwuje się zanik małych cieków, obniżanie poziomu wód gruntowych i degradację systemów melioracyjnych. Dawniej miały one przede wszystkim odprowadzać nadmiar wody, dziś coraz częściej mówi się o ich przebudowie tak, aby wodę zatrzymywały. To wymaga zmiany myślenia od odprowadzania do retencjonowania.

Zmiana klimatu wpływa także na ekonomię gospodarstw. Niestabilność plonów, większa presja chorób i szkodników oraz konieczność inwestowania w retencję czy nawadnianie generują koszty, które szczególnie obciążają małe i średnie gospodarstwa. Jednocześnie rośnie znaczenie adaptacyjnych działań, takich jak zwiększanie zawartości materii organicznej w glebie, wprowadzanie międzyplonów, zróżnicowanie płodozmianu, odtwarzanie śródpolnych zadrzewień, rozwój małej retencji, modernizacja melioracji czy stosowanie precyzyjnych technologii.

W związku z narastającymi wyzwaniami klimatycznymi temat ten stał się również przedmiotem dyskusji podczas webinarium zorganizowanego przez Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Olsztynie. Eksperci biorący udział w spotkaniu podkreślili, że obserwacje rolników z regionu wpisują się w szersze, ogólnokrajowe trendy.

W swojej wypowiedzi prof. Jerzy Kozyra (Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach) zwrócił uwagę na to, że tempo ocieplenia w Polsce jest wyjątkowo szybkie. Podkreślił, że wzrost średniej rocznej temperatury z około 7,5 stopnia Celsjusza w latach 50. do około 9,5 stopnia Celsjusza obecnie prowadzi do większego parowania, szybszego przesuszania gleby i częstszych okresów niedoboru wody. Zauważył również, że susza przestała być sporadycznym zjawiskiem i rośnie liczba ekstremalnych zjawisk, takich jak krótkie, gwałtowne ulewy, niszczące glebę i plony.

Z kolei dr Damian Badora (Instytut Technologiczno-Przyrodniczy – Państwowy Instytut Badawczy) zwrócił uwagę na to, że mimo stosunkowo wysokich opadów bilans wodny Warmii i Mazur jest coraz bardziej niekorzystny. Wskazał, że całkowite parowanie z gleby i roślin przewyższa ilość wody pozostającej w krajobrazie, a malejąca ilość wody z topnienia śniegu dodatkowo pogarsza sytuację regionu.

Natomiast prof. Rafał Wawer (Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy) skupił się na kierunkach adaptacji. Omówił znaczenie małej retencji, uprawy bezorkowej, racjonalnego nawożenia oraz precyzyjnego nawadniania opartego na pomiarach wilgotności gleby, podkreślając, że rozwiązania te pozwalają zwiększyć plon i ograniczyć zużycie wody.

W tym kontekście szczególnie ważne jest działanie Warmińsko-Mazurskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Olsztynie, który od lat wspiera rolników w regionie i dostosowuje swoją działalność do zmieniających się warunków klimatycznych oraz gospodarczych. WMODR prowadzi działalność doradczą, informacyjną i szkoleniową, zapewniając rolnikom dostęp do rzetelnej wiedzy i praktycznych rozwiązań.
Organizowane konferencje, webinaria, szkolenia i warsztaty pomagają zdobywać nowe umiejętności i śledzić aktualne trendy w rolnictwie. Szczególny nacisk kładzie się na praktyczny wymiar spotkań, tak aby odpowiadały na realne potrzeby gospodarstw i dostarczały narzędzi możliwych do natychmiastowego wdrożenia.

Ośrodek wspiera rolników również w kryzysowych sytuacjach, uczestnicząc w szacowaniu szkód spowodowanych suszą czy powodzią albo pomagając w dokumentowaniu strat oraz w poszukiwaniu dostępnych form pomocy. Dzięki temu gospodarstwa nie pozostają same w obliczu trudności, lecz mogą korzystać ze wsparcia instytucji dobrze znającej lokalne realia. Rolnicy mogą uzyskać od specjalistów WMODR aktualne informacje dotyczące dobrych praktyk rolniczych, gospodarowania wodą, melioracji oraz możliwości uzyskania finansowego wsparcia z krajowych i unijnych programów.
Działania te mają na celu wzmocnienie odporności gospodarstw z Warmii i Mazur na wyzwania klimatyczne oraz wspieranie ich zrównoważonego rozwoju. Wszystkie te działania łączy jeden cel: wzmocnić rolników w obliczu wyzwań, które niesie zmieniający się klimat.

W 2026 roku Ośrodek będzie kontynuował te działania, rozszerzając je o nowe inicjatywy edukacyjne dotyczące zarówno problemu suszy, jak i wyzwań związanych z nadmiarem wody. Jednym z kluczowych wydarzeń będzie seminarium w Elblągu, organizowane w trzecim kwartale tego roku. Udział w tym wydarzeniu pozwoli rolnikom i mieszkańcom wiejskich obszarów poznać praktyczne rozwiązania w zakresie gospodarowania na podmokłych i zalewowych terenach, wyboru odpornych gatunków roślin oraz stosowania melioracyjnych i retencyjnych systemów.

Najświeższe informacje o działaniach podejmowanych przez WMODR w zakresie gospodarowania wodą można znaleźć na stronie internetowej www.wmodr.pl oraz w mediach społecznościowych Ośrodka.
Aleksandra Pschuk, specjalistka Działu Rolnictwa Ekologicznego i Ochrony Środowiska WMODR

Mleko prosto od krowy znajdziesz na ulicy