Kiszone ziarno kukurydzy

W praktyce najbardziej popularnym i skutecznym sposobem konserwowania ziarna jest suszenie. Jednak wilgotność ziarna kukurydzy jest na poziomie 35-45 proc. Z tego powodu koszty suszenia ziarna kukurydzy przekraczają często 50 proc. całkowitych kosztów produkcji ziarna i w porównaniu do kiszenia są około 4-5 razy wyższe.

Technologia produkcji

Ziarno kukurydzy można zakiszać w rękawach foliowych lub silosach przejazdowych. Miejsce usytuowania rękawów powinno być wyrównane i poziome. W przypadku terenu o pewnym nachyleniu, należy napełniać rękawy ,,pod górę”, nigdy w poprzek zbocza.

Maszyny przeznaczone do napełniania rękawów nazywane prasami silosowymi zbudowane są z materiałów odpornych na działanie czynników atmosferycznych i kwasów organicznych, co pozwala na stosowanie dodatków do zakiszania w trakcie napełniania rękawa. Średnica stosowanych rękawów wynosi najczęściej od 1,5 m do 3,6 m, a długość do 150 m. Stopień zagęszczenia (ubicia) surowca w rękawie zależy od jego rodzaju i wilgotności oraz regulacji prasy.

Kiszone ziarno kukurydzy produkowane w rękawie ulega intensywnym procesom fermentacji. Wynika to z lepszego ubicia materiału zakiszanego, a przede wszystkim z jego rozdrobnienia, które zapewnia lepszy dostęp bakterii do soku kiszonkowego. Zaletą technologii produkcji kiszonek w rękawach foliowych jest jej duża wydajność, dochodząca do 40 ton zakiszanej masy na godzinę. Jest to jednocześnie mankament, ponieważ wymaga to jednoczesnego zaangażowania odpowiednio dużej ilości środków do zbioru i transportu.

W całości, śrutowane, czy gniecione?

Kiszenie wilgotnego ziarna można przeprowadzić w trzech formach: w całości z przeznaczeniem do produkcji spirytusu, śrutowane dla trzody chlewnej i bydła oraz gniecione dla bydła. Rozdrobnienie ziarna przy użyciu śrutownika lub naruszenie jego struktury poprzez gniecenie poprawia wykorzystanie przez zwierzęta oraz ułatwia zakiszanie. Śrutowanie zwiększa dostępność składników pokarmowych w trawieniu oraz jest odpowiednim sposobem przygotowania kiszonki z ziarna kukurydzy dla trzody chlewnej. Natomiast gniecenie ziarna przed zakiszaniem stanowi najbardziej uzasadnioną metodę przygotowania dawki dla krów mlecznych, gdyż zostaje wówczas zachowana wymagana struktura paszy.
W silosach przejazdowych lub w pryzmach należy więc zakiszać ziarno w postaci śrutowanej przy użyciu rozdrabniacza bijakowego lub gniecionej (crimping) przy pomocy gniotowników stacjonarnych coraz częściej mobilnych. Przy ich zastosowaniu wilgotne ziarno kukurydzy może być gniecione i konserwowane jednocześnie bezpośrednio na polu, a następnie odwożone przyczepą do silosu lub rękawa. Ponadto gniotowniki charakteryzują się dużo wyższą wydajnością niż śrutowniki, mogą zgniatać ziarno odbierane wprost z kombajnu z wydajnością powyżej 20 ton na godzinę.

Odpowiednia wilgotność ziarna

Optymalna zawartość wody w ziarnie kukurydzy w celu zapewnienia dobrej fermentacji oraz prawidłowej pracy gniotowników powinna wynosić 25-35 proc. Zbiór zbyt wilgotnego ziarna (powyżej 40 proc. wody) stwarza duże problemy w pracy gniotowników, co jest związane z oklejaniem walców zgniatających. Powoduje to kilkukrotne obniżenie wydajności gniotowników związane z przerwami na czyszczenie walców zgniatających. Ziarno zbyt suche (poniżej 25 proc. wilgotności) nie powoduje zakłóceń w pracy gniotownika, jednak źle się ubija, przez co łatwo ulega zagrzewaniu oraz pleśnieniu, a ponadto jest gorzej trawione. Zbyt wysoka wilgotność ziarna mimo kłopotów z rozdrobnieniem stwarza dobre warunki do intensywnej fermentacji. Wysoka zawartość kwasów i niskie pH kiszonki z wilgotnego ziarna kukurydzy gwarantują jej dobre przechowywanie i odporność na zagrzewanie.

Kiszone gniecione ziarno nadaje się do skarmiania po 2-3 miesiącach od momentu zamknięcia rękawa lub silosu.\

Dodatki chemiczne czy biologiczne?

Dobre ugniecenie ziarna i usunięcie powietrza to podstawowy warunek uzyskania kiszonki wysokiej jakości. Wilgotne ziarno kukurydzy jest surowcem łatwo zakiszającym się, co nie oznacza, że łatwo się je przechowuje. Wysoka zawartość suchej masy (65-75 proc.) powoduje wolniejszy przebieg fermentacji, mniejsze zakwaszenie ziarna, co zwiększa występowanie pleśni. Dlatego nieodłącznym elementem technologii produkcji kiszonki jest potrzeba wprowadzenia dodatków do zakiszania.

Stosowanie dodatków chemicznych lub biologicznych inokulantów wpływa korzystnie nie tylko na jakość kiszonki, ale również zwiększa jej stabilność prowadząc do ograniczenia strat fermentacyjnych w zakiszanym surowcu. Mechanizm działania dodatków kiszonkarskich polega na natychmiastowym obniżeniu pH, dzięki czemu następuje ograniczenie rozwoju drożdży i pleśni. Spośród dodatków biologicznych należy wybierać takie, które skutecznie działają w niskich temperaturach, ponieważ produkcja kiszonek z kukurydzy odbywa się często poniżej 10oC. Należy wybierać takie inokulanty, które oprócz bakterii wyłącznie kwasu mlekowego zawierają także inne szczepy bakterii np. produkujące kwas propionowy.

Niezależnie od temperatury otoczenia

Przy produkcji kiszonki z ziarna kukurydzy skuteczniejsze mogą okazać się preparaty chemiczne, których aktywność nie zależy od temperatury otoczenia. Preparaty te wprowadzają bezpośrednio do zakiszanej masy związki o działaniu konserwującym, bakteriostatycznym i fungistatycznym. Preparatami chemicznymi sprawdzonymi w zabezpieczaniu kiszonek są mieszaniny kwasu mrówkowego i propionowego. Zawierają one odpowiednio 5 proc., 9 proc. i 20 proc. kwasu propionowego, a także dodatkowo 2,5 proc. soli kwasu sorbowego.

Kiszonka wysokiej jakości na zimę i na lato?

Stosowanie dodatków wiąże się z kosztami, dlatego też racjonalnym sposobem jest produkcja dwóch rodzajów kiszonek z ziarna kukurydzy: bez dodatków na okres zimy, z dodatkiem na okres letni. Podstawowym warunkiem prawidłowego działania preparatów jest ich odpowiednia dawka oraz rozprowadzenie w zakiszanym surowcu roślinnym. Do tego celu służą specjalne aplikatory. Należy podkreślić, że wymienione dodatki stosowane przy produkcji kiszonki z ziarna kukurydzy ograniczają straty energii poprzez zmniejszenie ilości rozkładanego cukru w zakiszanym surowcu, hamują rozwój pleśni i drożdży, umożliwiając szybkie ukierunkowanie fermentacji mlekowej. Równocześnie dodatki te eliminują możliwość wystąpienia zagrzewania się zakiszanego surowca, szczególnie w pierwszej fazie fermentacji. Wszystko to sprzyja uzyskaniu kiszonki o wyższej jakości i wartości pokarmowej, charakteryzującej się prawidłowym udziałem kwasów organicznych i chętnie pobieranej przez zwierzęta.

Doskonałe źródło energii

Kiszone ziarno kukurydzy charakteryzuje się wysoką zawartością energii. Wysoka koncentracja energii metabolicznej w ziarnie kukurydzy związana jest z wyższą niż w innych zbożach zawartością skrobi i tłuszczu, małymi rozmiarami granul skrobi (2-30 µm) co umożliwia większą powierzchnię penetracji amylazy jelitowej. Ponadto niska zawartość czynników antyżywieniowych (polisacharydy nieskrobiowe, inhibitor trypsyny, lektyny, fityna oraz brak inhibitora alfa amylazy) powoduje dużą dostępność energii.

Ziarno kukurydzy w żywieniu zwierząt

Kiszone ziarno kukurydzy wprowadza się do dawek dla krów mlecznych w okresie najwyższej wydajności. Nie należy jednak podawać tej paszy pod koniec laktacji ponieważ grozi to nadmiernym otłuszczeniem zwierząt. Wzrastająca popularność zakiszania ziarna kukurydzy i stosowania go w żywieni krów mlecznych wiąże się z ograniczoną podatnością skrobi kukurydzianej na rozkład w żwaczu i dzięki temu następuje zwiększenie podaży glukozy wchłanianej w jelicie cienkim. Kiszone ziarno kukurydzy stanowi zatem doskonałe uzupełnienie niedoborów energii u krów wysokowydajnych.

Pasza ta jest wybitnie przydatna również do stosowania w żywieniu bydła opasowego. Przemawia za tym wysoka zawartość skrobi oraz właściwości dietetyczne gniecionego ziarna, a także niski koszt produkcji jednostki energii. W żywieniu bydła opasowego kiszone ziarno kukurydzy można stosować w ilość wynoszącej około 10 kg na sztukę dziennie.

Pozytywne wyniki uzyskano stosując wilgotne ziarno w tuczu jagniąt (Purwin i in. badania niepublikowane). Zaobserwowano także pozytywne efekty stosowania kiszonego ziarna kukurydzy jako substytutu parowanego ziarna pszenicy w żywieniu norek (Gugołek i in. 2009).

CCM czy kiszone śrutowane?

Kiszone śrutowane ziarno kukurydzy ze względu na wyższą wartość pokarmową oraz mniej kłopotliwy zbiór powinno zastąpić w dawkach dla trzody chlewnej CCM (corn-cob-mix). Badania własne (Purwin i Stanek 2011) przeprowadzone na tucznikach (wbp × pbz; chodzi o rasy: Wielka Biała Polska i Polska Biała Zwisłoucha) przedstawione w tabeli stanowią przykład pozytywnego wpływu zastosowania kiszonego ziarna kukurydzy w tuczu trzody chlewnej.

Tuczniki żywione kiszonym ziarnem kukurydzy osiągnęły wyższe dzienne przyrosty masy ciała i w konsekwencji wyższą masę końcową w porównaniu do tuczników żywionych ziarnem suszonym. A zatem korzyści z zastosowania metody zakiszania ziarna kukurydzy występują nie tylko na etapie produkcji tej paszy, ale również podczas stosowania jej w żywieniu zwierząt.

Wysoka dostępność energii

Podsumowując, kiszone ziarno kukurydzy charakteryzuje się wyższą wartością odżywczą i strawnością substancji organicznej oraz wysoką dostępnością energii w porównaniu do ziarna suszonego. Zakiszone ziarno kukurydzy umożliwia dostosowanie postaci ziarna do wymagań określonego gatunku. Poza mniejszymi kosztami produkcji, zakiszanie ziarna ogranicza straty składników pokarmowych a zatem z ekonomicznego punktu widzenia wydaje się korzystną alternatywą do suszenia ziarna.

dr inż. Cezary Purwin, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Katedra Żywienia Zwierząt i Paszoznawstwa
mgr inż. Anna Pąśko
rolniczeabc@rolniczeabc.pl

Artykuł ukazał się w miesięczniku "Rolnicze ABC" nr 8 (311) 10 sierpnia 2016 r.