Piwo jako środek ochrony roślin?

W ochronie roślin przed szkodnikami i chorobami, obok syntetycznych, chemicznych środków zwanych pestycydami, można zastosować tzw. substancje podstawowe. Są to przede wszystkim środki spożywcze, jak piwo, sacharoza, mleko krowie, ocet winny, olej słonecznikowy i inne. Łącznie zatwierdzonych w Unii Europejskiej jest obecnie 24 substancji podstawowych.

Substancje podstawowe w ochronie roślin
Substancje podstawowe do zastosowania w ochronie roślin wymagają w UE zatwierdzenia, co wynika z art. 23 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 dotyczącego wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin.

Według tego rozporządzenia, warunki jakie substancja podstawowa musi spełniać są następujące:
a) nie jest substancją potencjalnie niebezpieczną,
b) nie ma nieodłącznej zdolności do oddziaływania na układ endokrynny, działania neurotoksycznego lub immunotoksycznego,
c) nie jest stosowana głównie do celów ochrony roślin, ale mimo to jest przydatna w ochronie roślin, bezpośrednio lub w środku składającym się z tej substancji i prostego rozpuszczalnika,
d) nie jest wprowadzana do obrotu jako środek ochrony roślin,
Wykaz zatwierdzonych substancji podstawowych zamieszczony jest na stronie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Każda z nich jest szczegółowo opisana w oddzielnych sprawozdaniach. Można tam znaleźć informacje dotyczące oceny danej substancji, stosowanych procedur, wniosków z oceny oraz listę zastosowań.

Zupełnie poważnie w dokumentach tych stwierdza się, że są to przede wszystkim substancje spożywcze, ale mogą być stosowane także w ochronie roślin. Z oceny wynika również, że są to substancje o niskim ryzyku dla środowiska, niestwarzające ryzyka zatruć ludzi i zwierząt. Prawdopodobnie nie jest to wielkie odkrycie, ale w związku z tym powstaje pytanie, czy będą one skutecznie ograniczać szkodniki i patogeny?

Nie są to środki wymagające kosztownej i długotrwałej rejestracji jak pestycydy, tym niemniej przeprowadza się szczegółową ocenę substancji podstawowych. Dzieje się tak na wniosek państw lub instytucji, np. działających na rzecz rolnictwa ekologicznego, które muszą dostarczyć dowody świadczące o bezpieczeństwie danej substancji. Wniosek wymaga zatwierdzenia przez komisję europejską, a rangę sprawie nadaje dodatkowo opinia jaką musi wydać Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), czyli niezależna agencja UE, badająca zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin i ogólnie bezpieczeństwo całego łańcucha żywnościowego.

Wśród zatwierdzonych obecnie substancji podstawowych znajdują się środki przeciw patogenom chorobotwórczym oraz środki owadobójcze. Niektóre substancje posiadają właściwości ograniczające występowanie zarówno szkodników, jak i patogenów (jak gnojówka z pokrzywy). W wykazie nie ma środków chwastobójczych.

– odwar ze skrzypu polnego Equisetum arvense L. do szerokiego zastosowania w uprawach jabłoni, brzoskwini, winorośli, ogórka, pomidora, truskawki, maliny, ziemniaka, drzew i krzewów ozdobnych (m.in. przeciw mączniakowi prawdziwemu, zgorzeli korzeni i siewek, wczesnej rdzy, alternariozie, zarazie ziemniaka, szarej pleśni i innym chorobom),
– sacharoza, praktycznie utożsamiana z cukrem, stosowana przeciw owocówce jabłkóweczce żerującej na owocach jabłoni oraz omacnicy prosowiance, szkodnika kukurydzy słodkiej,
– ocet winny, do zastosowania przeciw chorobom grzybowym pszenicy, jęczmienia, warzyw ogrodowych, drzew nieuprawnych,
– chlorek sodu (sól), przeciw chorobom grzybowym winorośli, ale także przeciw zwójce krzyżóweczce, której gąsienice niszczą winogrona,
– wodny roztwór z pokrzywy jako środek owadobójczy, roztoczobójczy i grzybobójczy, o bardzo szerokim zakresie stosowania na drzewach i krzewach owocowych, warzywach, roślinach ozdobnych,
– serwatka, do opryskiwania ogórków i dyni przeciw patogenom wywołującym mączniaki i inne choroby,
– olej słonecznikowy, który sprawdzi się w ochronie pomidorów przed mączniakiem prawdziwym,
– piwo, do wykorzystania w pułapkach ziemnych jako substancja wabiąca ślimaki (nie sprawdzono dotychczas, jaki rodzaj piwa najbardziej smakuje ślimakom),
– olej cebulowy, jako środek odstraszający połyśnicę marchwiankę i inne owady oraz maskujący wydzielane zapachy przez marchew, pietruszkę, seler,
– mleko krowie, do zastosowania po rozcieńczeniu z wodą przeciw chorobom grzybowym i wirusowym na różnych warzywach.///

Skuteczność stosowania

Substancje podstawowe są głównie proponowane do rolnictwa ekologicznego, choć nikt nie zabrania ich stosowania na polach i w ogrodach prowadzonych tradycyjnie. W gospodarstwach ekologicznych obowiązują jednak rygorystyczne zakazy dotyczące stosowania pestycydów, stąd substancje podstawowe mogą się cieszyć dużym wzięciem. Ale czy są w stanie ograniczyć występowanie szkodników i chorób? Jest to możliwe, ale wymaga spełnienia kilku warunków.

Przedstawione środki nie wykazują silnego działania toksycznego, raczej działają zapobiegawczo, uniemożliwiając rozwój choroby bądź odstraszając szkodniki. Konieczny jest regularny monitoring upraw i terminowe zastosowanie środka, gdy tylko pojawiają się pierwsze objawy chorobowe lub nawet przed spodziewanymi infekcjami (np. po opadach deszczu, które sprzyjają rozprzestrzenianiu się patogenu). W przypadku szkodników środki naturalne należy zaaplikować na pierwsze nalatujące osobniki, aby nie zdążyły one złożyć jaj. Aby zwiększyć skuteczność substancji podstawowych, należy rozważyć ich kilkukrotne stosowanie, gdyż działają krótko.

Substancje podstawowe mogą być ważnym wsparciem w ochronie roślin, ale nie należy zapominać o innych działaniach zapobiegawczych, głównie agrotechnicznych, w tym wyborze stanowiska do uprawy, uprawie roli, nawożeniu, nawadnianiu, płodozmianie, doborze odmian, zabiegach pielęgnacyjnych, sąsiedztwie roślin, różnych pułapkach na szkodniki, itd.
Wiele z nich było stosowanych w ogrodach od dawna. To wiedza przenoszona z pokolenia na pokolenie, wynikająca z własnych doświadczeń.

Nie są równoważnymi zamiennikami chemicznych środków ochrony roślin, które wykazują się dużo większą toksycznością dla szkodników, ale też dla innych komponentów przyrody. Niektóre z substancji podstawowych pojawiają się jednak na rynku jako gotowy produkt, który musi być opisany do konkretnego zastosowania z wszelkimi informacjami pozwalającymi uzyskać pożądaną skuteczność w zwalczaniu szkodników i patogenów, przy jednoczesnym niestwarzaniu ryzyka dla ludzi i środowiska.

Prof. dr hab. Jacek Twardowski
Dr inż. Kamila Twardowska
(Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu)